Den nynorske etnisiteten

I mange år har eg vore etnisk norsk utan å vete det. Den norske etnisiteten har eg heller ikkje visst av, sjølv om eg har levd midt oppe i han. For meg var det etniske knytt til folkemusikk frå land langt unna, trefigurar laga i Afrika, mat med sterk krydder, og butikkar på austkanten i Oslo. Men no er det etnisitet over alt.

Eg hugsar ikkje når eg fyrst hørte om ein norsk etnisitet eller om etniske nordmenn. Så fælt mange år sia er det ikkje. Men lenge før Gro Harlem Brundtland fortalde kva eigenskap som var typisk norsk (den med å vere god), visste eg at det var noko ved oss nordmenn.

Omgrepet ’etnisitet’ blir brukt i analysar av fenomen som har funnest i uminnelege tider, men faguttrykket ser fyrst ut til å ha vore brukt på 1940- eller `50-talet. I norsk samanheng er det såpass lite brukt utafor bestemte fagmiljø at det ikkje er med i Nynorskordboka frå 1994. Der finn vi derimot 'etnisk', "som gjeld eller særmerkjer eit folkeslag eller ein rase". Enno trur nok mange at etnisitet har med rase og utsjånad å gjere.

På ferie i Tunisia reiste eg ein dag  saman med ei tysk jente til ein by med gamle ruinar. Kva staden heiter, hugsar eg ikkje, men der møtte eg iallfall tre nordmenn. Ein av dei hadde på seg ei t-skjorte som synte at han var norsk. Da var det jo naturleg å slå av ein prat, og tonen var der straks. Etterpå sa den tyske jenta at noko slikt ville tyskarar aldri kunna ha gjort. Det verka som om vi hadde kjent kvarandre heile livet, meinte ho.

Det er sikkert mange som har opplevd det same. Nordmenn finn saman, og den einaste grunnen er at vi har vakse opp innafor grensene til kongeriket Noreg og har gått gjennom dei norske rituala:  Lært å gå på ski, gått i 17. mai-tog, ete graut osv. Og så har vi jo språket felles, da. Slik har det iallfall vore, og vi har kanskje ikkje tenkt over at dette skulle vere noko spesielt. Ja, det er spesielt samanlikna med folk i andre land, men dei har sine greier. Slik er det berre. Det etniske har ikkje vore noko emne før dei aller siste åra.

No ser bruken av ordet ut til å breie seg, og vi kan rett som det er høre om ’etniske nordmenn’. I mars 2002 brukte eg søkjemotoren Google for å finne spor av norsk etnisitet på nettet. Det fanst. På norske internettsider var ’norsk-etnisk’ nemnt ca. femti gonger, ’etnisk norsk’ om lag 100, ’etnisk norske’ over 300 gonger og ’etniske nordmenn’ nesten 300 gonger. Det var berre på internettsider frå .no-området. Om eit år er det nok fleire.

Det går ikkje an å nekte for at det finst ein norsk etnisitet også utafor internettverda. Men kva er etnisitet? Etnisitet blir behandla innafor ulike fagtradisjonar, og vi kan finne ulike og dels motstridande oppfatningar av omgrepet. Artikkelsamlinga Ethnic Groups and Boundaries frå 1969 har hatt mye å seie for oppfatninga av 'etnisitet' i tiåra som har følgt. Antropologen Fredrik Barth skreiv innleiingskapitlet, og der forklarer han ikkje uttrykkjeleg omgrepet, men i ein artikkel frå 1994 forklarer han ’etnisitet’ som ”organiseringen av grupper på grunnlag av kulturforskjeller”. Thomas Hylland Eriksen seier at det er ”et aspekt ved en relasjon og ikke en egenskap ved en person eller en gruppe”. Barth meiner elles at etnisitet er situasjonsavhengig og i stadig justering, og ikkje nokon opphavleg og uforanderleg eigenskap ved ei gruppe. Jaha! Organisering er eitt stikkord, kulturforskjellar det andre.

Eg studerte eit semester i Åbo. Det var langt nok heimafrå til at vi få norske som var der, vart plasserte i same kategori som tyskarar, amerikanarar og andre utlendingar. Fleire gonger fekk eg høre at ”ni norrmän har så fina tröjor”. Ein gong trudde eg at ein finlandssvenske var norsk fordi han gjekk i Devold-genser. Meir skulle ikkje til.

Eg skal ikkje gå inn på ”Norges Dæmring”, 1814 og alt det der, men det er iallfall lett å registrere både organisering og kulturdrag som skil det norske samfunnet frå andre. I møte med andre blir skilja tydelegare, og iallfall i tidlegare tider førte dette til samhald ut frå det som var felles. Nordmenn busette seg i same bydelar i New York og Chicago, nordmenn festa saman i København i dansketida, og i dag ser vi at det veks opp norske fellesskap i Syden. Men det har også skjedd noko anna: ”Utlendingane” har komme til Noreg! Ja, nå er det jo ikkje noko heilt nytt at det kjem fremmendfolk til lands, da. I Bergen heldt hanseatane til og lærte folk vestpå å bruke garpegenitiv (”mannen sitt hus”), nordpå kom det russiske handelsfolk og finske busetjarar, og gjennom skogen og over havet sør- og austpå kom det folk frå Finland, Sverige, Danmark, Tyskland, Nederland osv. Ikkje alle tok skikken heilt der dei kom, og vi fekk impulsar utafrå. Annleislandet var ikkje noko utaforland.

Det er nok ikkje berre utbreiinga av sosialantropologien som har gjort at etnisitetsomgrepet har komme så i vinden i Noreg. Nei, det er kanskje temmeleg uviktig. Men omsider verkar det som om det norske storsamfunnet, det etnisk norske Noreg, har skjønt at dei som kom hit frå Jugoslavia, Marokko, Pakistan osv. for å arbeide, blir her. Og det same valet gjer andre som har komme hit frå utlandet. Dei vil ikkje berre bu her, men også leve her på sine måtar. Der forskjellane i skikkar er synlege, blir etnisiteten deira tydeleg. For dei som da har ein kultur som skil seg frå vår, er etnisiteten vår tydeleg. I eit fleirkulturelt Noreg blir somme redde for at det etnisk norske skal forsvinne, medan andre ser ut til å skjemmast over matpakka, søndagsturen og dei heimestrikka ullgenserane. Jaja.

På 1980-talet budde eg eit par år i eit bufellesskap på Grünerløkka i Oslo. I fyrsteetasje budde det ein familie frå Jugoslavia. Gutane i familien syntest at vi hadde så rare namn: Kjørven, Faleide, Vestad…

Eg ser ikkje bort frå at det har eit svip av mote over seg å snakke om etnisitet. Sjølv begynte eg å interessere meg for det i sambande med i ei undersøking om kva haldningar journalistar som bruker nynorsk har til språket sitt. Det viser seg at dei er sterkare knytt til nynorsken enn journalistar som bruker bokmål er til bokmålet. Her har vi ein klar mindretals- og fleirtalssituasjon som vi kjenner att frå mange land. Dei som hører til eit mindretal er vanlegvis meir klar over denne mindretalsposisjonen enn fleirtalet er. Eg tok til å lure på om det finst ein nynorsk etnisitet. Det kan nok verke provoserande å dra inn ein etnisk dimensjon i forholdet mellom brukarane av to skriftspråk som bokmål og nynorsk, ja, mange vil nok i utgangspunktet avvise heile tanken. Nettopp derfor kan det vere nyttig å ta opp emnet. Thomas Hylland Eriksen skriv at ”etnisitet ofte har størst betydning i forholdet mellom grupper som står hverandre nær hva språk, skikker og konvensjoner angår”. Han skriv også at for ”norskamerikanere i Minnesota skjer det kanskje to-tre ganger i året at deres etnisitet blir tematisert”. Det treng altså ikkje vere meir.

Dette fører oss til det eg kallar Nynorsk-Noreg. Her finn vi mange organisasjonar og kulturtiltak med Nynorsk Forum som ei overbygning, vi finn nynorskkjendisar og ei eiga nynorsk offentlegheit. Dels overlappar ho, dels er ho på sida av det felles-norske. Nynorsken har eit eige kjerneområde på Vestlandet og i ”dalstrøka innafor”, og dette kjerneområdet har sin eigen interesseorganisasjon, Landssamanslutninga av nynorskkommunar. Og nynorskbrukarane er ikkje heilt som alle andre. Statistikaren Ottar Hellevik (2001) har undersøkt om nynorskbrukarar og bokmålsfolk svarer ulikt i intervjuprosjektet Norsk Monitor. Det overraskar knappast at langt fleire nynorskfolk bur på landsbygda enn i byane. Nynorskbrukarane er oftare personleg kristne og fråhaldsfolk enn bokmålsbrukarar, og dei er oftare mot norsk medlemskap i EU. Nynorskbrukarane har oftare tradisjonelle, idealistiske og politisk radikale livsoppfatningar, mellompartia er overrepresenterte og nynorskfolk i byane stemmer oftare enn andre SV og RV. Hellevik ser ei politisk radikalisering og fleire såkalla idealistar blant nynorskbrukarane, men i båe leirar er folk mindre tradisjonelle i verdisyn enn før. Likevel er nynorskfolk framleis mindre materialistiske enn bokmålsbrukarane.  

I nokre år hadde eg leilegheit i ei grend i Oslo som heiter Rosenhoff, mellom Carl Berner og Sinsen. Ein dag fortalde ein gammal kar frå nabolaget meg om kor fint det var å fare opp i Nordmarka for å fiske. Det hadde han gjort med far sin. Eg følgte interessert med, og snakka litt borti. Da ville mannen vete kva land eg kom frå.

I ei utgreiing om nynorsk og regional utvikling peikar Håvard Teigen (2001) på skilnader mellom område der nynorsk er mye brukt, og bokmålsområde. Ved å undersøkje folketalsutvikling, flyttemønster og haldningar, ser Teigen fleire skilje som følgjer målforma. Folketalsutviklinga er betre i nynorskkommunane, og dei som bruker nynorsk, er meir opptatte av å ta vare på lokal identitet og tradisjon, og er nærare knytte til heimkommunane sine. Teigen finn teikn som syner at nynorsk kan vere ei kraft som påverkar samfunnsutviklinga, - nynorskkommunane er til dømes meir motstandsdyktige mot sentralisering. Utkant-Noreg blir ”avfolka og tynnest ut, men dette gjeld bokmålsutkanten, ikkje nynorsk-utkanten", skriv Teigen. Han peiker au på at dei "dynamiske og kreative industrielle regionane" Jæren og Sunnmøre hører til det nynorske kjerneområdet. Teigen konkluderer varsamt at det "kan vere at nynorsk saman med nynorskens grunnlag, dialektane, har vore med på å byggje regional identitet, sjølvkjensle og sjølvtillit". Dette er statistikk, og kan brukast til så mangt. Men kan etnisitetsomgrepet nyttast? Eg har ikkje noko ønskje eller behov for at folk som bruker nynorsk, skal tilhøre ei anna etnisk gruppe enn andre. Men eg er nyfiken. 

Mor mi kjem frå ei innlandsbygd austpå, far min frå ei kystbygd på Nordvestlandet. Båe bruker nynorsk. I heile oppveksten hørte eg om dei tause dølane og dei livlege, lettpratande romsdalingane. Mi erfaring er at dette stemmer. Det er ikkje noko rart om folk i eit land med så store avstandar er ulike, uavhengig av målform.

Attende til Fredrik Barth. Han meiner at etnisitet er situasjonsavhengig og i stadig justering, og ikkje nokon opphavleg og uforanderleg eigenskap ved ei gruppe. Men bak etnisitet finn vi etniske grupper, og dette omgrepet femner om ei folkegruppe som ifølgje Barth har visse kjenneteikn. Desse kjenneteikna skal eg no setje opp mot nynorskbrukarane som gruppe. 

1. Ei etnisk gruppe er i stor grad biologisk sjølvforsynt, og har altså ein sikker tilvekst av nye medlemmer. Nynorskbrukarane har ein nokolunde sikker tilvekst, ikkje over alt, men i det minste i viktige nynorskområde. Nynorskbruken i skuleverket held seg temmeleg stabil, sjølv om han har synt tilbakegang i prosent frå 1944 til 1977, og i åra etter 1990. Sjølv om mange vel vekk nynorsken, er det også mange som ikkje gjer det.

2. Ei etnisk gruppe deler grunnleggjande kulturelle verdiar. Barth legg vekt på variasjon i ei gruppe - somme syner mange drag som knyter dei til gruppa, andre få. Det er ikkje noko krav om at ein må dele alle – eller nokon – av desse verdiane for å vere nynorskbrukar. Og vi ser at nynorskbrukarar og nynorskområde skil seg ut på visse punkt.

3. Ei etnisk gruppe har sitt eige område for kommunikasjon og samhandling. Nynorskbrukarane har eit slags alternativt samhandlingsnettverk på nasjonalt plan der språk og kultur står sentralt. Nettverket er langt frå fulldekkjande. Lokalt finst det også nettverk, som varierer i styrke og breidde. Kjell Venås skriv at "det finst område i landet der nynorsk står så sterkt at det er med ein viss grunn nokon har lansert nemninga "Ny-Noreg" for å få fram dette".  Her treng ikkje nynorskbruken vere bevisst, men eit naturleg val som ikkje blir knytt til noka oppfatning om særpreg.

4. Ei etnisk gruppe har eit medlemskap som blir gjenkjent av medlemmene sjølve og av andre, på den måten at det utgjer ein kategori som er mogleg å skilje frå liknande kategoriar . Nynorskbrukarar flest vil etter alt å dømme erklære seg som nettopp nynorskbrukarar når dei blir spurde om kva målform dei bruker eller liker best å bruke. Dei utgjer dermed ei gruppe i statistisk forstand. Kategorisering utafrå av brukarane er også vanleg, t.d. oppfatninga av nynorskfolk som ”bønder” .

5 + 6. Geografisk utbreiing og eit indre samhald blir lagt til som kjenneteikn for etniske fellesskap av Anthony D. Smith, som er professor i etnisitet og nasjonalisme. Viss vi legg til geografisk utbreiing, ser vi at nynorsken har eit geografisk kjerneområde. Og samkjensle? I eit forskingsprosjekt eg sjølv driv med, har eg funne ei tydeleg samkjensle tufta på språkbruk hos nynorskbrukarar i etermedia, ei samkjensle som bokmålskollegaene knapt har. Hos ein hard kjerne nynorskfolk, såkalla målfolk, finn vi truleg eit liknande samhald.

Gjennomgangen over syner drag som kan peike mot etnisitet. Men vent no litt! Ikkje før vi så vidt har begynt å venne oss til at det finst ein norsk etnisitet, så kjem eg dragsande med ein nynorsk avart? Har eg nokon gong møtt eit etnisk nynorsk menneske? Nei, ikkje det eg veit. Men eg har møtt folk som avskyr bokmål, og som gjer alt dei kan for at livet deira skal vere så nynorsk som råd. Dei les Dag og Tid, bed om blankettar på nynorsk, vel Kaffistova framfor caféar, og kjøper heller bøker på nynorsk enn bokmål til ungane sine. Etnisk tilhørigheit kan vere både tilskrive og sjølverklært, men berre "i den grad personer føler seg som medlemmer, vil de selv handle ut fra det og derved gjøre etnisitet til en atferdsmessig realitet" skriv Barth (1994). Og drag av etnisitet kan finnast utan at medlemmene i ei etnisk gruppe har nokon klar etnisk identitet.

Bror min elska Amerika så sterkt at han drog til USA som utvekslingsstudent. Han fekk seg bunad før han reiste. Da utvekslingsstudentane som var i USA det året vart samla, var Åsmund og dei andre norske opprådde for eit kulturinnslag. Da dikta dei opp ein slags ringdans som dei kalla oksedans, vel vitande at ingen andre kunne avsløre dei…

Dei eigenskapane som skil mellom etniske grupper, kan variere og er vilkårlege. Hårfrisyre i Ecuador og religion i Nord-Irland er to døme på etnisitetsmarkørar som Thomas Hylland Eriksen nemner. Folk kan knyte eksempelvis bunad, fele, graut, ringdans, setring og ungdomslag nærare til nynorsken og nynorskbrukarar enn til bokmålsparallellane, men ikkje nødvendigvis. Slike og andre kulturdrag er ikkje tillagt vekt til å markere etnisitet i Noreg. Og det er etter mitt syn ikkje råd å sjå at noka mogleg etnisitetsgrense mellom norskspråklege skil tydeleg mellom kulturen til nynorsk- og bokmålsfolk. Heller ikkje påverkar noko slikt organiseringa av dei og samhandlinga gruppene imellom sett under eitt. Folk gifter seg til og med over målgrensene!

Likevel: Det finst tendensar til at særdrag kan følgje eit kulturelt og organisatorisk mønster. Det finst mellom anna ein nynorsk arbeidsmarknad som ikkje er heilt uvesentleg, og også utafor ”nynorskland” finn vi foreldre som alar opp nynorske barn. Om vi ikkje kan bruke omgrepet etnisitet til å skilje mellom nynorsk- og bokmålsfolk, meiner eg vi kan sjå sosiale og kulturelle drag blant norskspråklege som kan vere latente markørar av etnisitet. Dette er etnisitet på sitt svakaste, som ei moglegheit og ein organisatorisk faktor.

Eit problem som straks dukkar opp, er at mange av oss vekslar mellom bokmål og nynorsk. Er vi da etnisk nynorske eine stunda, og etnisk bokmålske den andre stunda? Sjølvsagt ikkje. Men vi kan syne ulike identitetshandlingar i kvart av tilfella, og dei kan førast attende til det språkleg-kulturelle spennet vi finn i Noreg. Det eg likevel meiner verkeleg kan gjere omgrepet etnisitet vanskeleg å svelgje i ein norsk samanheng, er at vi er vane med at det skal vere svært tydelege eller skarpe skilje mellom etniske grupper. Vi veit at forholdet mellom brukarane av bokmål og nynorsk ikkje kan samanliknast med forholdet mellom serbarar, kroatar og muslimar i Bosnia. Ei samanlikning med Bosnia kan gjere det upassande å snakke om etnisitet hos oss. Samstundes må vi hugse at omgrepet i seg sjølv ikkje er ladd med konflikt og krig, heller ikkje med gen.

Ein gong besøkte eg ein redaksjon der dei fleste journalistane bruker nynorsk. Der slapp eg å forsvare nynorsken, og det var ikkje nødvendig å forklare kva spesielle vanskar nynorskbrukarar kan ha reint språkleg. Det var ei lette. Var eg blant mine eigne?

Den organiserte delen av nynorskbrukarane og andre med sterk nynorsk identitet – målfolk - kan oppleve eit fellesskap som går på tvers av geografi, slekt og kjennskap, ut frå same syn i saker som kjennest viktige for dei. At målfolk er med i eit slikt førestelt fellesskapet kan dei vise ved t.d. å a) bruke nynorsk bevisst, b) støtte ulike tiltak knytt til målrørsla, c) dele ein del verdiar og interesser, men ikkje alle, som tradisjonelt er knytt til norskdom, motkultur og det nynorske. Fellesskapet Nynorsk-Noreg er i fyrste rekkje ein mental størrelse, ein parallell til Svenskfinland i Finland. I Nynorsk-Noreg finn vi målorganisasjonar og det som i mållagssjargong blir kalla "nærskylde tiltak", som forlag, blad, kaffistover osv, men også nynorskklasser i bokmålsområde og dei 22 medlemmene Bodø og omland mållag hadde i 2000. Eit slikt førestelt fellesskap må eksistere for at ei etnisk gruppe skal finnast, om forholda ligg til rette for det. Dersom målfolk hadde valt å sjå på seg sjølv som ei etnisk gruppe, er dei ifølgje Barth det. Men det er ikkje tilfelle.

Eit argument mot å bruke etnisitetsomgrepet i eit tilfelle der det ikkje er snakk om ulike etniske grupper, er at omgrepet blir tømt for innhald. Eg skjønner innvendinga. Dersom ein kan trekkje inn etnisitet i samband med bruk av skriftspråk som bokmål eller nynorsk, kan ein vel også gjere det om det er tale om religiøse eller politiske grupper? Ja, la oss ta religiøse grupper. Dersom det er slik at trusfellesskap som Smiths Venner eller Jehovas Vitne kan vise til drag som samsvarer med oppfatninga av etnisitet eg har presentert her, vil eg seie at det også her kan finnast ein latent eller faktisk etnisitet. Det avgjerande er om det som skil ei gruppe frå ei anna bli gitt vekt, slik at det får følgjer for samhandlinga i samfunnet. Derfor  meiner eg at etnisitet som omgrep kan vere interessant å bruke i ein norsk-norsk samanheng. Kor viktig eller nyttig det kan vise seg å vere, er eit anna spørsmål.

Om ein sunnmørsk identitet fekk følgjer for politikk, økonomi og val av ektefelle da ville sunnmøringane ha vore ei etnisk gruppe, skriv Hylland Eriksen. Før var det vanleg at finlandssvenskane meinte at det fanst ”ett medborgarskap men två nationaliteter”, nemner dei finske sosiologane Erik Allardt og Christian Starck. Finlandssvenskane har ”alt tydligare börjat ha etniska minoriteters egenskaper och uppfattar sig också som en sådan”. I Noreg var norskdomsstrevet knytt til nasjonalstaten, og skulle gjelde heile landet. Målsaka var ikkje regional. I dag ser vi at utbreiinga av nynorsk som hovudmål og bruksspråk er avgrensa til eit kjerneområde i større grad enn før. Den geografiske innsnevringa av nynorsken kan falle saman med regionale drag i kultur- og samfunnsliv, og ein nasjonal nynorsk ideologi og strategi kan bli – eller er i ferd med å bli - erstatta av ein regional nynorsk ideologi og strategi. Det var forresten ikkje berre før i tida at det vart danna etniske grupper.

Eg hadde besøk av ein som har sete sentralt i Noregs Mållag og er langt meir nynorsk enn meg. Vi snakka om nynorskkulturen, og båe følte vi oss ganske hjelpelause når målfolk sette i gang å syngje frå ”den nynorske songskatten”. Den kjende vi ikkje mye til. Båe hadde vi gått på bokmålsskular.

Offentlege vedtak som skaper lagnadsfellesskap mellom menneske, kan utvikle seg frå å vere juridisk definerte kategoriar til å bli sjølvbevisste grupper, ifølgje Barth. Om for eksempel den obligatoriske sidemålsundervisninga fell vekk, kjem ein del av landet til å hamne i eit nynorsk lagnadsfellesskap, og dette kan samverke med andre faktorar, forsterke regionale særdrag og føre til kulturelle skilje med følgjer for organisering og samhandling. Samstundes er det mogleg at fleire ”vanlege” nynorskbrukarar kan rekne språkbruk som ein viktigare del av identiteten sin enn før. Slik kan moderne statar bringe fram klare skilje som skaper ”grunnlag for separate tilhørigheter som utvikler seg til etniske grupper”, som Barth skriv. Sjølv om dette er hypotetisk for oss, er det verd å vere merksam på.   

No har eg flytta meg frå omgrepsverda til Noreg og vidare inn i det norske, til ein slags nynorskkjerne. Det er på tide å vende nasen mot den felles-norske etnisiteten att. Frå tid til tid kjem eit språkleg-kulturelt konfliktområde i det norske samfunnet til syne. Det kan gjelde sidemålet, nynorskbruk i media,  språkavstemningar eller om retten til å få læremiddel på si eiga målform. Dette kan vise seg i ordskifte, lesarbrev, demonstrasjonar, boikottar, underskriftsaksjonar osv. som syner at språkspørsmål blir opplevd som viktige. Dette kan peike mot ei breiare, meir allmennkulturell konflikt i landet vårt. No er det slik at majoriteten står friast til å definere spelereglane i eit samfunn, og i Noreg har bokmålssida dominert. Det kan mellom anna ha ført til at enkelte kulturdrag og handlingsmønster har vorte underkommuniserte eller usynleg(gjorde). Eg påstår ikkje at det er tale om etnisitet, men eg ser ikkje bort frå at det å undersøkje om eit slags ”etnisitetsblikk” på det norsk-norske samfunnet kan vere nyttig. Korfor er til dømes språkstriden i Noreg så seig? Riksmål, landsmål og slagsmål; bokmål, nynorsk og strid om sidemål… Det er noko som stikk djupt her. 

Eg las ein gong om ein vanleg, norsk mann med eit vanleg norsk namn og sikkert også eit ganske normalt norsk liv. Han budde på ein gamleheim i Oslo. Han hadde ikkje familie, og da slutten kom, hadde mannen eitt ønske: Han ville gravleggjast på den jødiske gravlunden.

Den norske etnisiteten har mange ansikt og former. Vi er ikkje fleire her i landet at vi veit vi er få, og bur i eit land som er stort nok at det i seg sjølv syter for eit visst mangfald. No er dette mangfaldet enda større, og verdiar og handlingsmønster, skikkar og oppfatninga av ”det norske” endrar seg. Det er heilt naturleg. Folkedrakta i Noreg på 1980-talet for ungdom var ei blå dongeribukse, pizzaen er ein del av matkulturen vår, og vi som bur utafor Noregs navle, føler oss nesten som avvikarar fordi vi ikkje har ein familie med mørkare hud enn oss sjølve i gata. I samtida vår snakkar somme om andregenerasjons innvandrarar, enda noko slikt ikkje finst, det nærmaste må vere andregongs innvandrarar. Dei som veks opp med innvandrarforeldre, får ein norsk etnisitet som er like norsk som min, berre annleis. I tillegg hører mange av dei til andre etniske grupper også. Situasjonen avgjer kva for etnisitet det er som kjem til uttrykk.

Det er i skjeringspunkta mellom grupper at etnisitet blir viktig, der det kan skjere seg. Samstundes er det ytterpunkta som gjer etnisiteten tydeleg, der vi knapt kan tyde kvarandre. Slik sett ber den harde kjernen målfolk, det førestelte fellesskapet Nynorsk-Noreg, ein norsk etnisitet som skil aller klarast norsk etnisitet frå dansk, svensk osv. Dette betyr ikkje at eg meiner at det nynorske er meir norsk enn noko anna som får stempelet norsk, heller ikkje at det er betre. Etnisitet er ikkje noko statisk, og nye handlingsmønster kan oppstå. Kulturelle særdrag som skil grupper, kan få ny vekt, drag som tidlegare har vore uvesentlege, kan bli til grensemarkørar mellom grupper. Det opnar for til dømes at skulemålet kan vere viktigare for nynorskfolk no enn før, eller kan bli det, og at dei som vel å bruke (mest) nynorsk, gjer det meir bevisst enn generasjonar før.

Sjølv om det blir færre kulturelle skilnader mellom grupper og mellom land, treng ikkje det føre til at viktigheita av etnisk identitet blir mindre. Det motsette kan skje – ofte er det dei som lever i utkanten av eller utafor gruppa som kan ha sterkast etnisk identitet. Om Noreg ikkje er eit utaforland, så er det iallfall eit utkantland. Til og med hovudstaden har vi greidd å plassere i ein krok! Eg trur ikkje at alle forskjellar blir borte og at det som er att blir uviktig,om ”det norske” endrar seg og vi etnisk norske tek til å likne meir på andre. Når vi i utkanten møter verda utafor, både ute og heime, er det berre naturleg at vi ser tydelegare kva som skil oss frå andre og kva som samlar oss..

På ein flytur til Noreg frå utlandet vart eg sitjande attmed ein ka, og vi kom i prat. Sidemannen sa at det var så godt å få snakke norsk att, og det same syntest eg. Han kom frå Pakistan, fødelandet, og skulle til heimlandet. Båe var vi norske.

Av Jon Peder Vestad

Trykt i Syn og Segn 2/2002, og lagt ut på Vestads vevstad 24. mai 2002 med nokre mindre endringar. Artikkelen byggjer på eit vitskapsteoretisk innlegg ved Universitetet i Bergen i januar 2002. 

Kjelder:

Allardt, Erik og Christian Starck: Språkgränser och samhällsstruktur. Finlandssvenskarna i ett jämförande perspektiv. Almqvist & Wiksell Förlag, Stockholm 1981

Anderson, Benedict. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Verso, London/New York 1991

Barth, Fredrik: Introduction. I Barth (red.): Ethnic Groups and Boundaries. The Social Organization of Cultural Difference. Universitetsforlaget/George Allen & Unwin, Oslo/London 1969

Barth, Fredrik: Manifestasjon og prosess. Det Blå Bibliotek. Universitetsforlaget, Oslo 1994

Eriksen, Thomas Hylland: Små steder – store spørsmål. Innføring i sosialantropologi. Universitetsforlaget, Oslo 1998

Hellevik, Ottar: Nynorskbrukaren – kven er han? Frå Elisabeth Bakke/Håvard Teigen (red.): Kampen for språket. Nynorsken mellom det lokale og det globale. Det Norske Samlaget, Oslo 2001 (s. 117-139)

Nynorskordboka. Definisjons- og rettskrivingsordbok. Det Norske Samlaget, Oslo 1994 (1993)

Smith, Anthony D.: National Identity. Penguin Books, London 1991

Teigen, Håvard: Nynorsk og regional utvikling. Frå Elisabeth Bakke/Håvard Teigen (red.): Kampen for språket. Nynorsken mellom det lokale og det globale. Det Norske Samlaget, Oslo 2001 (s. 140-173)

Venås, Kjell: Med nynorsk i 100 år. Fyrst trykt i Mål og makt 1986, gjengitt i Målvitskap og målrøkt. Festskrift til 70-årsdagen 30. november 1997. Novus forlag, Oslo 1997 (s. 346-366)