R.B. Le Page og Andrée Tabouret-Keller har sett opp ein teori om språkbruk som identitetshandling. I boka Acts of identity (1985) set dei mennesket i sentrum for språket, og for dei er språk det språklege repertoaret til eit enkeltmenneske. Kvart tilfelle av språkbruk, kvar talehandling er ei framsyning, der språkbrukaren syner den indre verda si. 

Denne individretta tilnærminga er i tråd med m.a. det synet Barbara Johnstone (1996) målber om at bruk av språket er å uttrykkje og skape sjølvet (Johnstone:90). Ifølgje teorien om identitetshandlingar kan tilbakemeldinga ein språkbrukar får når han ytrar seg, styrkje han eller få han til å endre framstillinga si, både i form og innhald. Alle ytringar er påverka av publikum, emnet og samanhengen. Slik skaper individet sjølv mønstra for den språklege åtferda si. Det blir gjort for å likne dei i gruppa eller dei gruppene som ein frå tid til tid ønskjer å bli identifisert med. Det motsette gjeld dei ein ikkje vil likne. Motivasjonen for å velje å bruke språket på ein bestemt måte, syner seg også att i evna til å forstå. Frå språkforsking kjenner ein godt til at lyttararar kan nekte å vere ved at dei forstår menneske som dei misliker og ikkje vil identifiserast med.

Fire vilkår 
Le Page og Tabouret-Keller set opp fire vilkår som må vere oppfylte for at ein kan te seg i tråd med åtferdsmønstra til ei gruppe ein ønskjer å identifisere seg med. For det fyrste må ein vere i stand til å identifisere den aktuelle gruppa. Det andre er at ein må både ha tilgang til gruppa, kunne få kontakt med henne, og evne til å setje seg inn i åtferdsmønstret gruppa er prega av. Det tredje punktet gjeld motivasjonen. Han må vere sterk nok hos individet, og anten bli styrkt eller svekt av tilbakemeldinga ein får frå frå gruppa. Det fjerde og siste vilkåret er at språkbrukaren må ha evne til å endre åtferda si (Le Page/Tabouret-Keller:181-182). 

Ifølgje teorien om språk som identitetshandling er positiv og negativ motivasjon for å identifisere seg med ei gruppe den viktigaste av føringane som regulerer språkleg åtferd. Kor viktig trongen til gruppesolidaritet eller individualitet er på dette punktet, har også vorte synt av andre språkforskarar. Kjell Venås drøftar teorien om identitetshandling, som han også omtalar som ein hypotese om språktileigning og språkutvikling med atterhald. Han har to innfallsvinklar til teorien. Den eine er at kjernen i teorien kan vere at "det overleverte språket byr fram alternative uttrykksmåtar" (Venås 1997:78). Men Venås les også teorien slik at Le Page og Tabouret-Keller meiner at ein språkbrukar kan velje språk fritt, og "berre er bunden av det som finst på marknaden i det mangedimensjonale språklege rommet han eller ho ferdast i" (s.s.). Pga. den vekta som blir lagt på identitetshandlingar, meiner Venås at det er rettast å forstå språkvala enkeltmennesket gjer som ei projisering, ei overføring av ei indre verd til den ytre verda gjennom språket. Ein tek altså til seg det ein meiner er reglane til dei gruppene som ein oppfattar som sosialt attråverdige, i den grad ein ønskjer å bli identifisert med dei. Det kan liggje ulike vurderingar bak motivasjonen (Le Page/Tabouret-Keller:184-185). Dette gjeld også i eittspråklege miljø, for her au finst det støtt språkutvikling. Da kan eit menneske velje om det vil ta opp nye språkdrag eller ikkje, og dermed syne identifikasjon med somme og avstand til andre grupper. 

Mot den sosiale identitetsteorien kan ein innvende at han kan oppfattast som for individualistisk, at for mye makt over eigne språklege val blir overlate til enkeltmennesket. I kva grad eit menneske har rom for å gje uttrykk for individualitet, varierer. I Vesten er vi kjende for å setje enkeltmennesket meir i sentrum enn familien, ætta, klanen eller andre fellesskap – iallfall i moderne og postmoderne tid. Ein kan kritisere Le Page og Tabouret-Keller for å ha prøvd å meisle ut ein teori med universell gyldigheit utan å ta nok omsyn til at plassen til enkeltmennesket er varierer i ulike kulturar. Ei vestleg oppfatning av råderommet til enkeltmenneske kan altså ubevisst prege den sosiale identitetsteorien. Oppfatninga av at menneska vel solidaritet eller avstand gjennom språket for kvar einaste språkhandling, liknar også svært på det postmoderne synet på mennesket som ein "forbrukar", ein evig frifant som vel og vrakar ettersom det passar. Barbara Johnstone minner her om skilnaden mellom individualisme og individualitet. Medan ideologisk individualisme ikkje er noko universelt fenomen, er menneskeleg individualitet det. Det gjer at det er utenkjeleg å førestelle seg eit samfunn der alle støtt snakka likt, og dermed ikkje kunne skiljast frå kvarandre språkleg (Johnstone:7).            

Fokusering og diffusjon
Når ein ser på språket som blir brukt i nynorsk-Noreg, veit vi at nynorsk har større valfridom i norma enn andre standardiserte språk. Bokmål har også ein stor grad av valfridom, men her er norma likevel fastare enn i nynorsk. Språk som dansk, svensk og fransk har langt mindre valfridom enn båe dei norske målformene, medan det engelske språket har utvikla eigne regionale normer - New Englishes. Av dei mest kjende er indisk engelsk og afroamerikansk engelsk, Ebonics. For mindre språksamfunn kan ei nokolunde fast, samlande norm gjere det enklare for medlemmene i språksamfunnet å bruke språket i det offentlege rommet. Det kan vere ei årsak til at færøyisk har hevda seg så godt andsynes dansk i siste halvdel av 1900-talet, trass i at færøyingane lever i eit samfunn der dialektskilnadene er tydelege og dialektbruken står sterkt. Mangel på ei samlande norm kan på same måte ha medverka til at det nordfrisiske språksamfunnet i Tyskland ikkje framstår som sterkt og synleg. 

Dette fører oss til omgrepet 'fokusering', som Le Page og Tabouret-Keller nyttar. Språkleg fokusering, eller like gjerne tydeleggjering av og samling om ei norm, blir styrkt av dagleg samhandling i samfunnet. Det kan vere eit ytre trugsmål eller ein annan fare som fører til ei kjensle av at ein har noko felles; ein mektig modell - som ein leiar, ei prestisjegruppe eller religiøse skrifter, og språkleg fokusering kan vere følgjene av eit utdanningsverk. I vår tid hjelper lesekunsten og kringkasting fram samling om regionale normer. Vi finn også institusjonalisering av somme prestisjenormer, som blir gjorde til standardspråk og blir brukt som førebilde i samfunnet. 

I fokuseringa av eit språkleg uttrykkssett, ei norm, er det vanlegvis norma til ei gruppe som blir vald ut og gjort ei sjølvstendig språkleg norm for fleire enn dei som tilhørte den gruppa som opphavleg nytta denne norma. Einar Haugen (1972) skriv at når det finst sosialt jamstelte grupper i eit samfunn, vil valet av ei bestemt norm føre til motstand frå dei som ikkje følgjer denne norma. Her kan vi anten finne solidaritet eller fremmendgjering. Ei gruppe - eit fellesskap - med sterk solidaritet, kan vere viljug til å svelgje store språklege ulikskapar, medan ei gruppe utan slik samkjensle, kan kjenne seg fremmendgjort av relativt små forskjellar (Haugen 1972:109).

Den posisjonen gruppa som opphavleg hadde den språkbruken som er vorten norm, blir overført og påverkar statusen til denne (nye) uavhengige språknorma. Når ein så har fått samling om ei norm, får folk får ei oppfatning av at ein bestemt måte å bruke språket på er 'god' eller 'dårleg', 'rett' eller 'galen', og ikkje kan endrast (Le Page/Tabouret-Keller:187). Haugen peiker på at det er livsnødvendig for eit standardisert språk å ha innflytelsesrike brukarar som aksepterer norma (Haugen 1972:109). Kjell Venås skriv at når "fleire språkbrukarar såleis fokuserer det same ved å ta opp i seg og godkjenne visse språklege uttrykk for eit verdsbilete og for visse oppfatningar av røyndomen, blir bileta og oppfatningane som dei er samde om, stadig sterkare" (Venås 1997:79). 

Motsetninga til fokusering er diffusjon, med ei ubroten linje frå det diffuse til det fokuserte (Le Page/Tabouret-Keller:202). Langs denne linja kan vi både plassere ulike typar språkbruk, og stereotypiar og oppfatningar om språkbruk. Språk som ikkje er særleg normerte, både på individ- og samfunnsnivå, er diffuse. Dette gjeld t.d. i munnlege kulturar, der språkbruken er konkret og avhengig av samanhengen, dvs. variert. Det fokuserte språket er meir abstrakt og stabilt. Men eit språk eller ein språkbrukar treng ikkje vere plassert langs anten den diffuse eller den fokuserte delen av linja, - det er snakk om skilnader frå tilfelle til tilfelle. Normert nynorsk i etermedia kan til dømes kanskje ha vore meir fokusert - i tydinga stabilt og tydeleg normert - før dialektbølgja dukka opp i Noreg kring 1970. Skriftspråket bokmål var nok meir diffust i tydinga variert på 1950-talet enn femti år etter. Venås meiner at norsk er meir diffust og mindre fokusert enn t.d. fransk, og legg vekt på at i møtet mellom ulike måtar å bruke språket på, kan ein fokusert språkbruk bli tilbakevist og utfordra. Følgja kan vere at ein svarer ved å "modifisere si åtferd og sin språkbruk for å koma den eller dei andre i møte" (Venås 1997:80). Dette er språkleg diffusjon, oppsplitting. Eit språk som er fokusert, kan oppleve diffusjon, mellom anna fordi brukarane kan gjere nye språkval som går ei anna lei enn den institusjonaliserte norma. Seinare kan tendensen gå i retning av ei ny fokusering att. Språket er aldri i ro, korkje som individuell språkbruk eller som eit meir samlande normsystem.

Fokusering av eit språkleg normsett kan gje ein språkleg standard. Le Page og Tabouret-Keller påpeiker at omgrepa 'standard' og 'norm' ofte blir brukt om det same. Ein måte å forstå 'standard' som 'norm' på, er som noko vanleg, altså med ei registrerande, skildrande oppfatning. Noko anna er det å sjå 'standard' i tydinga 'norm' som ein målestokk ting eller menneske blir vurdert ut frå (Le Page/Tabouret-Keller:191). Når 'standard' blir brukt i den siste tydinga, kan det nyttast til fordel for ein samfunnselite, og avvik frå det som blir sett på som korrekt, møter motstand hos dei som representerer standarden. Men standardspråk har utvikla og utviklar seg på ulike og samansette måtar, ofte utan omsyn til føreskrivne reglar for korleis språket skal vere. 

Mange skildringar av språkbruk tek utgangspunkt i observerte mønster for språkleg åtferd, men dei reglane som blir avleidde av funna, går så over til å bli normsetjande for korleis språket "skal" vere. Mot dette statiske, normerande synet, framhevar dei to at kvart tilfelle av språkbruk syner ein ny bruk av språk, og språkbrukarane er dei einaste som skaper system i språket (Le Page/Tabouret-Keller:196). Somme nyttar språket etter dei normene som er mest utbreidde, medan andre kan bruke språket meir avvikande og oppfinnsamt. I tradisjonell sosiolingvistikk kan det vere fristande å automatisk forklare ein slik variasjon i språkbruken ut frå dei sosiale kategoriane menneska tilhører. Når ein skal prøve å finne årsaka til ein bestemt språkbruk, påpeiker Barbara Johnstone at det er nødvendig å minne om at t.d. kjønn og maktforhold, engasjement eller mangel på det i samhandlinga, ikkje avgjer korleis menneske bruker språket (Johnstone:90). Samsvar med ein bestemt språkbruk må ikkje forvekslast med og tolkast som å vere årsaka til språkbruken. Til sjuande og sist kan årsakene til individuelle språkval berre finnast hos enkeltmennesket. 

Ikkje alle samfunn byr på like mange grupper, dialektar (medrekna sosiolektar), målformer og språk. I fleirkulturelle samfunn er ikkje oppfatningane av språklege normer så faste som i samfunn med ein meir homogen kultur, nettopp fordi kulturar og normer møtest. Men same korleis samfunnet er samansett, vil ein finne individuelle skilnader i språkbruken. Når ein språkbrukar kan variere språkbruken frå situasjon til situasjon, er det nettopp fordi det er nye samanhengar og nye tilfelle av språkbruk. Det er ikkje berre grammatikalske reglar som styrer den språklege åtferda til eit menneske, men også andre reglar som finst i samfunnet. Le Page og Tabouret-Keller skriv at ein stadig vekk må minne seg sjølv om at språk er abstraksjonar av det folk gjer (Le Page/Tabouret-Keller:188). 

Språk og etnisitet
Teorien om språk som identitetshandlingar er utvikla etter granskingar mellom anna i Vest-India og i minoritetsmiljø i London. Sjølv om det ikkje kan verke innlysande å dra inn etnisitet i samband med ei undersøking av norske språkbrukarar, vil eg likevel gjere greie for nokre sider ved forholdet mellom språk og etnisitet. Det kan mellom anna hjelpe til å kaste lys over arbeidet for å utbreie nynorsken, og til å forstå 'det nynorske' på individ-, gruppe- og nasjonsnivå.
     
Det finst sjølvsagt ikkje grunnlag for å seie at nynorskfolk er ei eiga etnisk gruppe, ulik dei som bruker bokmål. "Nynorskfolk og bokmålsfolk har same fordelinga av blodtypar, går i same klesdraktene, deltek i dei same idrettane og har dei same matskikkane", skriv sosiologen og språkpolitikaren Olav Randen (Randen 1997:137), og held fram: "No ja, nesten iallfall. På ein landsmøtefest i Noregs Mållag er bunaden det dominerande klesplagget for både kvinner og karar, medan landsmøteutsendingane i Riksmålsforbundet truleg er ikledde dress eller selskapskjole". Randen nemner også andre moglege skilje i åtferd mellom mållags- og riksmålsfolk, som at dei siste er betre i golf og "nok tek til seg meir enn kvoten av chateaubriand og indrefilét" (s.st.).  I forholdet mellom nynorsk og bokmål meiner Randen at grenselinja går innafor kvar av oss, og at vi har ein nynorsk- og ein bokmålsdel i oss, alle saman. Men styrkeforholdet er ulikt alt etter kva språk ein har valt som hovudmål. 

Trass i at det er ikkje rett å snakke om at dei to norske målformene blir nytta av ulike folkegrupper, kan ein nok finne at tendensar, haldningar og vanar på somme felt kan skilje nynorskbrukarane frå bokmålsfleirtalet. Det kan også synest att i språkhandlingar – å bruke eit ord som 'varsam' fortel noko meir enn at det står for det same som 'forsiktig'. I teorien om identitetshandlingar er det viktig å skilje mellom korleis folk tenkjer at dei bør te seg, kva dei seier at dei gjer og kva ein kan sjå at dei gjer. Mellom anna trur folk at dei lever i ei verd med spesielle, ulike grupper, og i språket finn dei omgrep som kan nyttast som symbol i identitetsdanninga - til å identifisere seg med nokon, sjå avstand til andre. Symbola er med på å føre enkeltmenneske og gruppe saman, og fokuseringa kring symbola skaper tydelegare oppfatningar av ein sjølv og andre (Le Page og Tabouret-Keller:208). Som nemnt held det norske språket seg med ord som målmann, og eigenskapar menneske i dag legg til dette ordet, kunne også finnast før omgrepet og fenomenet 'mål' - i tydinga det som no blir kalla nynorsk - fanst. 

Ifølgje teorien om identitetshandlingar er sjølvtilskriving, det at ein tillegg seg sjølv visse eigenskapar, følgt av visse språkdrag. Dette synet strir mot oppfatninga til Eastman og Reese (1981), som skriv at språk og etnisk identitet er knytte saman gjennom tanken om eit 'associated language', eit tilknytt språk. Ut frå dette synet spelar det inga rolle for den etniske identiteten korleis ein knyter språk og etnistitet saman, så lenge ein finn det naturleg å nytte akkurat dette språket. Språkkunnskap, språkbruk og sjølvtilskriving er ulike og prinsipielt sett uavhengige størrelsar, ifølgje Eastman og Reese. Dette er ikkje i tråd med teorien om identitetshandlingar, der ein jo rettar språkbruken etter kva gruppe ein vil identifisere seg med - og mange slike grupper har ikkje noko med etnisitet å gjere. Somme kan ha det, t.d. det å identifisere seg som jøde, men det fører ikkje til at alle jødar lærer seg og bruker hebraisk. Le Page og Tabouret-Keller vedgår at sosiokulturelle forhold kan gjere det naturleg for eit menneske å velje å sjå på fjernsyn på eitt språk, men vilje skrive på eit anna. Ungdom i Alsace mistar tysk som morsmål, men held på ein elsassisk identitet, jf. også språkskiftet til Beachy-amishane i USA, som blir omtalt seinare. Le Page og Tabouret-Keller avviser ikkje omgrepet 'tilknytt språk' heilt, men meiner at eit tilknytt språk ikkje treng vere sameint med ein etnisk og enda mindre med ein nasjonal identitet (Le Page/Tabouret-Keller:237-238). For eit menneske i Luxembourg kan morsmålet vere letzeburgesch, arbeidsspråket tysk og språket som er nytta i samband med kultur og underhaldning fransk. 
 
Le Page og Tabouret-Keller meiner at korkje rase, etnisk gruppe eller språk er klare objekt som lett let seg avgrense. Kvart menneske former oppfatningar om desse objekta, går inn i fellesskap som blir prega av den graden og måten vi overfører oppfatningane våre til dei vi har rundt oss. Overføring, fokusering og diffusjon liknar kvarandre i all slags sosial åtferd som menneske blir definerte gjennom. Men gjennom språket kan vi også gje språkleg uttrykk for dei andre oppfatningane vi har, og som vi nyttar til å definere oss og samfunnet med. Ord blir brukte som middel til å omtale oppfatningar hos den som talar, - dei er symbol. Språket er kjernen i identitetshandlingane til eit menneske, der vi finn det synet kvart menneske har på verda, uttrykt (Le Page/Tabouret-Keller:247-248). Det gjeld også synet på språk.  

Av Jon Peder Vestad

Kjelder:   
Haugen, Einar: Dialect, Language, Nation. I Pride, J.B. og Janet Holmes (red.): Sociolinguistics; Selected Readings. Penguin Books, Harmondsworth 1972 (s. 97- 111)
Johnstone, Barbara: The Linguistic Individual. Self-Expression in Languages and Linguistics. Oxford University Press, New York/Oxford 1996
Le Page, R.B. og Tabouret-Keller, Andrée: Acts of identity. Creole-based approaches to language and ethnicity. Cambridge University Press. Cambridge 1985 
Randen, Olav: Farvel til språkmangfaldet? Boksmia, Ål 1997
Venås, Kjell: Om å tileigne seg språket. I Kjell Venås: Målvitskap og målrøkt. Festskrift til 70-årsdagen 30. november 1997. Novus forlag, Oslo 1997 (s. 73-89)

Lagt ut på nettet 26.2. 2001