| Meir nynorsk i
media!?
For tida skjer
det meir med språkpolitikken i landet vårt enn godt er, synest nok mange av
oss. Mye av det skjer med og i media.
Som
så ofte før er nynorsken i ein trengd posisjon, og dei same, gamle argumenta
kjem fram att – og også frå nynorskfolk kjem det nå krav om fridom frå
sidemålsundervisning og det som blir kalla språktvang. Nynorsken må klare
seg sjølv, vi styrkjer ikkje nynorsken ved å dytte han på andre, heiter
det. Dette er argument vi skal ta alvorleg, same kven som kjem med dei. Og
haldninga som ligg bak har ikkje berre grunnlag i velkjend motstand mot
nynorsken og alt hans vesen, men får også næring av dei same strømdraga i
samfunnet som ber med seg ønske om mindre offentleg regulering og
styring på område etter område.
Utgangspunktet
I
lys av dette er det eg skal ta for meg nynorsk i media. Med ’nynorsk’
meiner eg den målforma som i hovudsak er regulert av vedtak frå Norsk språkråd.
Høgnorsk fell utanom. Eg skal prøve å greie ut om nokre av dei
utfordringane nynorsken i media står framfor. Men media er ikkje lausrive frå
det som skjer elles i samfunnet. Språkbruken i media er både med på å påverke
språket elles i samfunnet, og prega av samfunnet.
Det
er rett og slett feil å sjå svart-kvitt på det som skjer – samstundes som
noko går gale, kan andre ting gå rett så bra. Slik er det med nynorsken i
media for tida, noko er positivt, andre ting er det ikkje.
Alle
vi som bruker nynorsk, deler på ansvaret for nynorsken i framtida. Vi er språkmisjonærar
anten vi tenkjer over det eller ikkje, og når eg påstår at målrørsla kan
ha øydelagt for nynorsken i media, har det minst fleire sider. Noregs mållag
har iallfall tidlegare kravd at halvparten av språkbruken i NRK burde vere på
nynorsk. Det er urealistisk. For eit par år sia gjekk ein lokalavisredaktør
ut og klaga over at avisa ikkje fekk tak i søkjarar som brukte nynorsk.
Argument for nynorsken kan også vere dårlege. Vi kan godt meine at nynorsk
er eit betre språk enn bokmål, men det er jo ikkje det for alle. Personlege
oppfatningar blir ikkje nødvendigvis sanne av at nokon målber dei sterkt, og
blandar kjensler med faktum. Og så kan både krav, argument og faktisk språkbruk
alt i alt verke negativt på dei ein ønskjer å nå, slik at folk finn
nynorsken mindre attraktiv enn vi skulle ønske dei gjorde. Dersom målrørsla
slåst for nynorsken med ei språkdrakt som verkar sær og ekskluderande, gjer
ikkje det nynorsk til noko nært og kjært for dei som rett og slett ønskjer
ein normal, moderne nynorsk.
Eg vil nå prøve å
svare på fem spørsmål: 1) Har vi nokon rett til å få bruke og møte
språket vårt i media? 2) Korfor er det viktig med nynorsk i media? 3) Korfor
slepp ikkje nynorsken til meir i media enn han gjer? 4) Kva er det som kan øydeleggje
for nynorsken i media? 5) Korleis kan vi få meir nynorsk i media?
Har
vi nokon rett til å få bruke og møte språket vårt i media?
Somme
gonger kan vi møte argument om at vi har rett til å kunna krevje å få
bruke og møte nynorsk i media. Det blir sett på som ein slags menneskerett,
og korfor ikkje?
Dersom
vi går til menneskerettserklæringa til FN så nemner ikkje ho noko om språk
i media. I artikkel 2 står det at rettane og fridommane i erklæringa gjeld
uansett språk, og vi kjenner jo også til retten til å ytre seg. Vidare
nemner erklæringa i artikkel 26 rett til undervisning, og undervisninga skal
vere med på å utvikle personlegdommen. Det står ikkje noko om at dette skal
skje på morsmålet. Artikkel 27 slår fast retten til å ta del i kulturlivet
i samfunnet og til å nyte kunst, og artikkel 28 nemner at alle har rett på
ein sosial orden som gjer innhaldet i erklæringa muleg. Det går an å lese
dette som argument for at ein skal få bruke og møte morsmålet sitt.
Nå
er det slik at det vi oppfattar som eit språk, langt på veg er bestemt av
politiske forhold. Administrative grenser har skilt mellom eksempelvis Danmark
og Sverige, og har gjort at språket i kvart av områda har vorte sett på som
ulike. Og dette politisk-administrative skiljet har vore med på å føre språkbrukarane
i dei to landa lenger frå kvarandre reint språkleg. Derfor er det lett å
rekne svensk og dansk som ulike språk – enda den språklege variasjonen nok
er større blant dei som har tysk morsmål i Tyskland, Austerrike og Sveits
enn i Sverige og Danmark. Dei politisk skapte grensene mellom språkbrukarar
og dermed språkkulturar har au påverka i kva grad vi er vane med å forstå
folk som snakkar eit anna, nærskyldt språk. I Noreg er bokmål og nynorsk to
målformer av norsk, og desse målformene, pluss svensk og dansk kan reint språkleg
bli oppfatta som målformer av eit nordgermansk språk. I dette språkområdet
forstår naboane kvarandre. Mellom Noreg og Russland ser vi derimot ei grense
mellom to språk som er ulike i rein språkleg forstand.
Eg
nemner dette fordi oppfattingane av kva som er eit språk kan vere ulike, og
det kan påverke synet på kva rett ein har til å møte sitt eige språk
i media. I Skotland er det mange som snakkar skotsk, som av somme blir rekna
som eit eige språk, av andre som ei engelsk målform. Det er lite skotsk i
skotske medium, og det er heller ikkje noko massivt folkekrav at det skal bli
meir. Kanskje folk ikkje veit kva dei går glipp av?
Vel,
ein skarpskodd jurist kan betre enn meg bruke menneskerettserklæringa til å
argumentere for retten til bruk av nynorsk. Dette er ikkje enkelt! Vi
nynorskbrukarar møter jo nynorsk i media, men ikkje over alt. Og der
vi ikkje finn nynorsken i norske medium, er det for det meste bokmål
som blir nytta. Det forstår vi, og langt på veg kan alle norskspråklege
uttrykkje seg slik dei vil gjennom bokmålet. Men likevel skurrar dette for
mange av oss, fordi nynorsken samsvarer betre med talemålet vårt og den
kulturelle tradisjonen som vi ønskjer og har all rett til å høre til.
Nynorskbrukarar utgjer heller inga eiga folkegruppe, men den hardaste kjernen
av målfolk har faktisk fellesdrag med etniske grupper. Eg har undersøkt kva
kjenneteikn som blir knytte til etnisitet, og har sett at dei som
identifiserer seg sterkast med nynorsken og lever eit mest muleg ”nynorsk”
liv, ber med seg det eg vil kalle ein muleg etnisitet. Og ei gransking av
haldningar hos menneske i nynorskområde, syner at nynorskfolk ikkje ter seg
heilt som alle andre – dei stemmer oftare sentrumsparti, er meir opptatt av
heimstaden osv. Men i det store og det heile er folk like, uansett kva målform
vi bruker.
At
vi ikkje er heilt like, at folk på Sørlandet kan ha andre haldningar og
vaner enn folk i Trøndelag, at somme identifiserer seg med nynorsken og andre
norskspråklege ikkje har nokon klar språkleg identitet, syner spennet i det
vi oppfattar som norsk. Rett eller ikkje rett til å møte nynorsk i media? Eg
vil seie at det er naturleg at nynorsk blir brukt i media, og meir enn i dag,
og dei beste argumenta er
a)
omsynet til nynorsknære talemål som bokmålet ikkje viser
b)
den kulturelle tradisjonen som ikkje er heilt lik bokmålstradisjonen
c)
og ikkje minst: At vi er mange – godt over ein halv million - som
bruker nynorsk alltid eller av og til.
Dersom
media skal spegle samfunnet, må media
også spegle språkbruken i samfunnet. Det gjeld på lokalplan i område der
nynorsk er brukt, men også på riksplan. Grunnen er sjølvsagt at media er av
dei viktigaste institusjonane som bind oss saman som menneske, og gjev oss
noko felles. Derfor ønskjer også eg at fleire riksaviser enn Vårt Land,
Nationen, Dagen og Klassekampen let dei tilsette som helst vil skrive nynorsk,
få gjere det. I eit samfunn som vårt er det ei naturleg følgje av
språksituasjonen i samfunnet, av ideala om mangfald og toleranse – og ikkje
minst er det naturleg ut frå det vi oppfattar som personleg
ytringsfridom.
Uavhengig
av kva slags argument vi bruker for nynorsken i media, så er det eit faktum
at mange av oss synest det er altfor lite nynorsk i media, og at journalistar
som ønskjer å bruke nynorsk, ikkje får gjere det. Vi treng derfor eit språkombod
i Noreg som kan slå ned på språkleg undertrykking av ymse slag. Da kunne vi
fått meir merksemd rundt muleg tilfeldig usynleggjering og meir bevisst
undertrykking som finst av nynorsken på forskjellige samfunnsområde. Eit språkombod
ville ta språkrettar i samfunnet på alvor, og hatt ei viss makt.
Korfor
er det viktig med nynorsk i media?
Det
har sannsynlegvis aldri vore brukt meir nynorsk i media enn i dag. Eg veit det
kan verke som ein dristig påstand, men likevel: Det har jo aldri funnest så
mange ulike massemedium heller enn no. Når vi ser på alle medietekstar som
blir produserte kvar veke, så har det truleg aldri vorte skrive så mye på
nynorsk i media før. Om prosenten går opp eller ned samanlikna med alt som
blir laga på bokmål, er uvisst. Men det finst mange organ som bruker
nynorsk, i radio, fjernsyn, lokalaviser, regionaviser, nokre riksaviser, i
fagblad og på nettstader. Det
er nærmast uråd å leve i Noreg i dag utan å møte nynorsk i media.
Når
det er viktig at nynorsken blir brukt i media, så er det fordi media har så
stor og sentral plass i samfunnet som eit heile, og i livet til kvar enkelt av
oss. Vi hører på radio og ser på fjernsyn mange timar kvar dag, tre av fire
les avis kvar dag, og ein firedel av oss les VG. Vi lever meir og meir av
livet med selskap av media, media når sjølvsagt mange og har dessutan
prestisje. Det er altså ikkje likegyldig kva slags norsk som blir nytta i
media.
Eg
må gå grundigare inn på dette, og tek utgangspunkt i prestisje. Ivar
Aasen skreiv i ulike sjangrar for å vise at det faktisk gjekk an å
vende seg til norske lesarar på eit anna språk enn dansk. Skuleverket og
styringsverket har alltid vore viktig for målrørsla, kyrkja har vore det, og
også aviser og kringkasting. Desse institusjonane har tre nyttige
eigenskapar: Dei spreier innhald, dei bruker språk, og dei har prestisje. Det
vil seie at folk ikkje berre legg merke til det som blir formidla, men også måten
det blir formidla på. Både skuleverket og kyrkja har nok mista mye av den
posisjonen dei har hatt, og media har tatt over mye av den prestisjen det er
knytt til slike sentrale posisjonar i eit samfunn. Posisjon og prestisje gjev
makt.
Skiljet
mellom prestisje og makt er ikkje nødvendigvis så skarpt, men vi kan seie
det slik: Det er menneskeleg å vilje identifisere seg med eller bli meir lik
nokon som har prestisje. Språkbruk som blir nytta i prestisjefylte
samanhengar, kan altså få ekstra støtte og bli vennlegare mottatt hos
publikum nettopp på grunn av samanhengen. Derfor ser vi at protestane mot
nynorsken til Ingvild Bryn og Nils Gunnar Lie er relativt svake, fordi mediet
– fjernsyn – og samanhengen – nyheiter – har prestisje. Media har meir
direkte språkleg makt ved at den språkbruken som blir spreidd, når
mange og det med eit slags godkjentstempel frå ein statusinstitusjon. Og her
er det verd å nemne at NRK har jo vore eit ledd i den offentlege norske språkpolitikken
sia 1933, og er det framleis. Utan kamp og litt hestehandel hadde ikkje
nynorsk vore garantert nokon plass i radioen i 1933. Den andre sida av
dette er at språkbruk som ikkje får plass i media, blir usynleg i
storsamfunnet. Heller ikkje får slikt språk nyte godt av dei fordelane media
gjev – at språkbruken blir spreidd, når mange, og kan tene på statusen
til mediet.
Dersom
nynorsken ikkje hadde vorte brukt i media i det heile, ville truleg færre ha
meint at det var nokon vits i å lære og å bruke nynorsk. Det kunne altså
ha svekt målforma i det heile. Utan nynorsk i media ville også ein del ikkje
ha møtt att språket sitt i viktige og populære samanhengar, og det kunne ha
gjort at dei – eller rettare: vi – hadde kjent oss meir utafor,
rett og slett. Den språkbruken vi møter i media, er nemleg med på å danne
oppfatningar om kva som er gangbar språkbruk. Og underbevisst kan vi få
inntrykk av at andre måtar å bruke språket på, språkbruk som ikkje blir
spreidd gjennom media, blir stempla som ubrukbar, uaktuell – ja, dei finst
ikkje.
Om
nynorsk ikkje blir brukt eller blir lite nytta i media, så er det derfor
uheldig både for målforma og for den store gruppa menneske i Noreg som har
nynorsk som hjertespråk. For også dei som bruker nynorsken og liker han, kan
føle at nynorsken ikkje passar heilt i viktige samanhengar, og kan bli
reddare for å bruke nynorsk sjølve. Språkbruken i media får altså følgjer
for enkeltmenneske.
Som sagt er nynorsk
relativt mye brukt i media i dag. Medieforskaren Øystein Sande fann ut at det
vart gitt ut 65 aviser med nynorsk som einaste eller dominerande målform i år
2000. Det er faktisk over tretti prosent av alle avistitlane i Noreg. Ja, 49
av i alt 220 aviser bruker berre nynorsk, og vi har over tjue som bruker båe
målformer. I tal er ikkje det lite. Dei fleste av desse avisene kjem ut i
vestlandsfylka frå Rogaland i sør til Møre og Romsdal i nord, men også i
Oppland, Buskerud, Telemark og Aust-Agder. Avisene er oftast små, og står
for ein liten del av det samla avisopplaget i Noreg. Den største nynorskavisa
er Firda, som har 14500 i opplag.
Men - i tillegg blir
nynorsk brukt i store regionaviser som GD (Lillehammer), Varden (Porsgrunn),
Stavanger Aftenblad, Haugesunds Avis, Sunnmørsposten (Ålesund) og Romsdals
Budstikke (Molde). Andre regionaviser kan også ha artiklar og reportasjar på
nynorsk, som Agderposten (Arendal) og Fædrelandsvennen (Kristiansand). Og den
største avisa som bruker nynorsk som redaksjonelt språk, er Bergens Tidende,
med eit opplag på over 90000. BT har om lag 250 000 lesarar dagleg, og det er
mange.
Men
det finst andre, viktige medium. Mange fagtidsskrift og spesialpublikasjonar
for folk med bestemte interesser kan ha stoff på nynorsk, mye eller noko,
eller ingenting. Det siste gjeld særleg typiske laussalsblad. I kva grad
nynorsken er stengd ute eller tilfeldigvis ikkje blir brukt her, veit eg lite
om, men eg har nå ei meining.
Til
nå har eg berre nemnt skriftlege medium, men eigentleg er alle medium i dag
skriftlege, også radio og fjernsyn. Og i dei viktigaste radio- og
fjernsynskanalane finn vi medarbeidarar som bruker normert nynorsk, eller
nynorskprega målføre. Men på nettet ser vi at TV2, Kanal 24 og P4
ikkje bruker nynorsk, medan NRK ikkje har stengt nynorsken ute her. Vanlege
aviser legg ut stoff på nettet med den målforma det er skrive i. Da den
fyrste nettavisa vart starta, Nettavisen, var det utan nynorsk. Det finst
heller ingen store nettportalar på nynorsk, og viktige nettstader som ung.no
er nynorskfritt. Ja, det ser ut til at nye nettstader ikkje utan vidare
bruker nynorsk, - det er visst like lite sjølvsagt som det var da radioen kom
til landet. I grunnen overraskar dette meg, og eg er skuffa.
Attåt
nettverdas finst det fleire delar av medieverda der nynorsk er nytta for lite,
knapt, eller ikkje i det heile. Eit spørsmål er da om det er farleg at
nynorsk ikkje blir brukt over alt. Nynorsk har eksempelvis klart seg utan noko
vekeblad på nynorsk etter at Nynorsk Vekeblad forsvann for rundt femti år
sia. Og det same ser vi i andre delar av samfunnet: Nynorsk har ikkje vore særleg
brukt i næringslivet, og også i delar av styringsverket – som domstolane
– har det vore knapt med nynorsk. Eksempla kunne ha vore fleire. Det finst
altså viktige samfunnsområde som nynorsken aldri har fått særleg innpass på.
Likevel - det ser ikkje ut til at nynorsken alt i alt har fått mindre
bruksrom enn før. Som fleire har peikt på, er det bokmålet som
mistar bruksområde no, medan nynorsken ser ut til å styrkje stillinga si, både
i rettsvesenet og i delar av næringslivet i nynorskområde. Det er ikkje
media, men likevel!
Nynorsken
har overlevd utan å vere brukt på alle samfunnsområde. Men - dette har
likevel hemma utviklinga av nynorsken, for eit språk blir utvikla på dei områda
det blir brukt på. Og det har nok au hemma og krenkt språkbrukarar som ikkje
har fått lov til å uttrykkje seg på nynorsk, pluss at det har tatt frå
folk mulegheita til å møte nynorsk.
Korfor slepp
ikkje nynorsken til meir i media enn han gjer?
Norsk
målungdom hadde i 2003 ein aksjon for å få meir nynorsk i dagspressa. Eg
kan tenkje meg at mange i redaksjonane har dratt på smilebandet av tiltaket,
medan andre i det stille har sagt seg heilt einige. Men korfor slepp ikkje
nynorsken meir til enn han gjer? Det fyrste vi må hugse på er at det ikkje
finst nokon tradisjon i Noreg for at aviser blir pålagde å føre ein
bestemt språkpolitikk. Årsakene er fleire, det har med kulturell og økonomisk
makt å gjere, og med tradisjon og geografi – Oslo ligg i eit bokmålsområde.
Dessutan sjølvsagt vilje.
Dei
fyrste avisene var alt på plass før Ivar Aasen la grunnlaget for nynorsken,
og mange av desse avisene vart sett på som uttrykk for den fridommen det
norske folket ønskte. Det kan vere ein grunn til at det ikkje vart lagt nokre
føringar for språkbruken i avisene – slike reguleringar kunne oppfattast
som åtak mot ytringsfridommen. Det språklege klimaet var au annleis da, og
somme av dei som arbeidde for nynorsken, starta eigne nynorskaviser. Dessutan
må vi hugse at mange av dei som kjempa for målsaka i tiåra rundt 1900,
aldri hadde lært nynorsk, og knapt nok brukte nynorsk sjølve. Dette har nok
styrkt det vi kan kalle den språklege fridommen til å halde nynorsken unna
dei største organa i dagspressa.
Slik
vart det ikkje med etermedia. NRK vart sett på som eit middel til
folkeopplysning, og har vore ein del av den offentlege språkpolitikken sia
1930-talet. Også dei andre riksdekkjande allmennkringkastarane - TV2, P4 og
Kanal 24 - har krav om bruk av norsk språk – men eg kjenner ikkje til kva
som kan stå om nynorsk i konsesjonsvilkåra. Med ’allmennkringkasting’
meiner eg radio- og fjernsynskanalar som har eit breiare siktemål enn å
underhalde, og som opplyser og gjev både store og små målgrupper program
som er tilpassa dei. Vi kjenner jo til folk som bruker nynorsk der, og NRK har
eit konkret mål for nynorskbruken, den såkalla 25-prosentsregelen. Sjølv om
målet ikkje blir nådd, sørgjer det iallfall at målet blir brukt! Men –
dette er jo nok ein regel som kan endrast.
Kampanjen
til Målungdommen frå i fjor haust kan ha hatt ein effekt. I ein
leiarartikkel i Syn og Segn blir tanken bak kampanjen nemleg følgt opp av
redaktørane Hilde Sandvik og Marit Eikemo. Dei skriv at staten
bør stille krav til aviser som skal nyte godt av momsfritak, på same måte
som det blir sett vilkår for å få pressestøtte. Dei meiner at aviser som
er statsstøtta skal styrkje ytringsfridommen, og ikkje innskrenke han ved å
nekte journalistar å skrive på nynorsk. Dette meiner dei er å diskriminere
eitt av dei to offisielle skriftspråka våre. For i motsetning til andre som
sel varer, slepp aviseigarane å betale moms til staten, og mange av dei får
også direkte støtte til drifta. Utspelet i Syn og Segn er interessant, og
det skal bli spennande å sjå korleis det politiske miljøet reagerer på
det. Men også momsfritaket og pressestøtta er av den typen offentlege tiltak
som kan endrast dersom det blir fleirtal for det på Stortinget. Og vi må au
hugse at samfunnsånda for tida ikkje er slik at det blir arbeidd for
meir regulering og fleire inngrep i dei rammevilkåra bedrifter arbeider
etter.
I somme aviser reknar eg
med at bokmål står nemnt som redaksjonell målform i det somme kallar tufta.
Det kan verke som eit åtak mot ytringsfridommen å ville endre på eit
språkleg grunnsyn, på linje med krav om at Dagsavisen skulle forlate dei
sosialdemokratiske grunnverdiane eller Vårt Land ikkje skulle ha kristen føremålsparagraf.
Dette er verdistandpunkt, og også val av målform kan vi sjå på som eit
verdistandpunkt. Det er ikkje berre-berre å skulle røre ved slike
grunnleggjande forhold, sjølv om det skulle tene ei så god sak som
nynorsken.
Ein ting er likevel
sikker – det finst mange journalistar som gjerne hadde brukt nynorsk om dei
hadde fått lov til det. Og enda fleire kunne det ha vore. Eg trur nemleg det
at den sterke bokmålstradisjonen i enkelte viktige aviser, og den prestisjen
desse avisene har, gjer at mange journalistar rett og slett slår seg til ro
med at dei må bruke bokmål om dei skal arbeide nettopp der.
Kva er det som
kan øydeleggje for nynorsken i media?
Kampen
for nynorsk har vore ført gjennom folkevalde organ, og det språklege
jamstellingsvedtaket er for eksempel vedtatt av Stortinget. Målforma i
kommunar og fylkeskommunar er vedtatt i tilsvarande folkevalde forsamlingar.
Alle slike vedtak kan endrast, og eg meiner at målrørsla har stolt altfor
mye på det offentlege, og for lite på å skape velvilje hos og byggje
alliansar med private aktørar som gjer noko fordi dei vil, ikkje fordi
dei må eller føler at dei bør støtte nynorsken. Ennå flyt
nynorsken mye på velvilje hos mange politikarar, men det kan snu.
Eg
hadde ikkje tenkt å gå særleg inn på kampen mange fører for å fjerne
sidemålsundervisninga. Det må eg. Forsvinn den obligatoriske sidemålsopplæringa
i eitt fylke, får vi fort ein dominoeffekt. I ganske nær framtid er det
muleg at det kan bli berre ein mindre del av folket som lærer og bruker
nynorsk, og forståinga av den språklege likestillinga mellom bokmål og
nynorsk kan bli endra på grunn av dette. Da kan nynorskbruken i større grad
enn nå bli avgrensa til enkelte delar av landet. Dette kan vere eit argument
– eg seier ikkje at det er noko godt argument – men det kan vere
eit argument for å avgrense bruken av nynorsk i media. I staden for meir
nynorsk, kan det bli mindre, og det særleg i riksmedia.
Korfor?
Jau, grunnen er at ”alt heng saman med alt”. Dersom det blir mindre opplæring
i nynorsk i samfunnet, blir det også mindre kunnskap om nynorsken hos folk.
Delar av publikum da vil ha dårlegare kjennskap til nynorsk enn før, og ein
del av ordtilfanget kan vere ukjent eller vanskeleg tilgjengeleg. Orda treng
ikkje vere veldig vanskelege før dei visstnok er ukjende – eg har sjølv fått
spørsmål om kva ’stutt’ og ’framhald’ betyr! For mediebedrifter som
lever av at folk følgjer med i det dei formidlar, er det viktig at
kommunikasjonen går godt. Dersom bokmål og bokmålsnært talemål blir forstått
godt av alle, medan nynorsk og nynorsknære talemål når berre ein del, så
kan valet verke lett for dei som ikkje let omsyn til kulturelt mangfald vege
tungt.
Også
andre samfunnsforhold og –endringar kan verke direkte inn på dei
mulegheitene nynorsken har for å bli brukt i media. Eg vil ganske stutt peike
på nokre av dei. Omtrent over heile landet skjer det ei indre sentralisering.
Det vil seie at folk flyttar frå utkantane og inn til kommunesentra eller til
regionale senter. Nå finst det mange bygdebyar der nynorsken har ein trygg
plass, men mange stader er det slik at nynorsken finst att som skulemål i
utkantane, medan bokmålet rår der flesteparten bur. Og også samanslåingar
av skular som av kommunar påverkar framtida til nynorsken. Dersom vi får større
kommunar, forsvinn truleg ein god del nynorskkommunar. Dei nye kommunane kan
bli språkleg nøytrale, i praksis ofte bokmålskommunar. Og nye
interkommunale verksemder som blir drivne som private føretak kan også gje
nynorsken mindre bruksrom.
Når
større delar av nedslagsfeltet til ei avis er dominert av bokmål, kan det
bli mindre aktuelt å la journalistar dekkje stoff frå dette området på
nynorsk. Det treng ikkje bli slik, men det er muleg. Eit anna poeng er at
livsgrunnlaget for lokalaviser som bruker nynorsk au kan bli borte dersom fråflyttinga
blir for stor. Lokalaviser og andre mediebedrifter kan også bli kjøpte opp
av eigarar som ikkje har like stor interesse for å vise omsyn til dei språklege
tradisjonane som har funnest i dekningsområdet. Dessutan fører
mediesentralisering av ymse slag – som samarbeid mellom mediebedrifter som
eir eigde av same selskap - gjerne til at det alt i alt forsvinn
journaliststillingar. Dette kan gå utover nynorsken, såklart.
Det
er altså mange moment som spelar inn. Eg har forresten ikkje nemnt EU, og det
er fordi språkpolitikken til EU jamt over viser seg å vere god for mindre
brukte språk.
For
å samanfatte: På mange område ser vi sjølvforsterkande effektar. Noko blir
vanlegare fordi det er utbreidd, får positiv omtale og blir knytt til høg
status, medan andre fenomen kan bli mindre vanleg fordi det blir sett på som
uvanleg, omstridt og har låg status. Og nynorsken er omstridd i dag,
og det meir enn på fleire år. Låg status har nynorsken alltid hatt hos
somme, og mange oppfattar nynorsken som gammaldags og ikkje tilpassa det
moderne samfunnet. Også nynorskbrukarar kan tenkje slik, fora som dei –
eller vi – har vorte med fordommar og vittigheiter ned gjennom åra. Men
dersom vi bruker nynorsken når vi har med moderne og prestisjefylte fenomen
å gjere, kan vi prøve å tilbakevise slike oppfatningar.
Korleis kan vi få
meir nynorsk i media?
Dermed
er eg i grunnen inne på det ansvaret som vi nynorskbrukarar har. Kva kan vi
gjere for å få meir nynorsk i media? I målrørsla har det vore mye språkdyrking
og mindre språkbruk. Målsaka har vore politikk meir enn kultur,
stridsemne meir enn kommunikasjonsmiddel. Dette har nok au folk
i utomverda fått med seg, og mange nynorskbrukarar i media greier ikkje å
identifisere seg med målrørsla.
Eg
kan nemne nokre eksempel. For nokre år sia gjennomførte eg ei spørjeundersøking
blant redaksjonelle medarbeidarar som bruker nynorsk i radio og fjernsyn, og
ei tilsvarande undersøking hadde eg blant bokmålsjournalistar.
Åtti
prosent av journalistane som brukte nynorsk ønskte at norma for talt bokmål
og nynorsk skulle vere vid og rettleiande, seksti prosent var tilhengjarar av
tilnærming mellom bokmål og nynorsk, og berre ti prosent sa seg heilt einige
i ein påstand om at bokmålet påverkar nynorsken for mye. Men dette må
ikkje på nokon måte tolkast som om nynorskjournalistane hadde eit lunkent
forhold til målet sitt. Dei aller fleste synte ein klar identitet som
nynorskbrukarar og var krye av å bruke nynorsk. 88 prosent av
nynorskbrukarane svarte ja på eit spørsmål om det var viktig for dei å
bruke nynorsk, mot knapt 63 prosent av bokmålskollegaene. Det same går igjen
i fleire svar. Eg bad informantane ta stilling til to påstandar. Den eine var
”Eg er kry av å vere nynorsk-/bokmålsbrukar”, og dette var over 75
prosent av nynorskbrukarane heilt eller ganske einige i, mot 21 prosent av
bokmålsbrukarane. På ein påstand om at identiteten ein har som nynorsk-
eller bokmålsbrukar var sterk, svarte nesten 80 prosent av nynorskbrukarane
at dei var heilt eller ganske einige. Nøyaktig 50 prosent av bokmålsbrukarane
er heilt eller ganske einige i påstanden.
På
spørsmål om kva som kan skape vanskar i utforminga av språket, viste det
seg at over halvparten hadde problem med restriksjonar i nynorsk ordforråd. I
same lei går resultatet frå ein påstand om at ”Rare” ord gjer
nynorsken til latter: Over halvparten meinte dette stemmer. Eg trur nok
fleirtalet i undersøkinga unngår glatt og elegant ord som 'kverrsetje' og 'åtgaum',
og held seg til ein nynorsk som ikkje stikk seg så kolossalt ut.
Nynorskbrukarane i media knytte i fyrste rekkje nynorskbruken til seg sjølve
og talemålet sitt, ikkje til samfunnsomsyn, kulturarv osv. Dette fann eg att
i haldninga til det gamle slagordet frå delar av målrørsla: ”Nynorsk
einaste skriftspråk i Noreg”: 82 % var heilt eller ganske ueinige i dette;
berre 5 % var heilt eller ganske einige.
Så
langt om språksynet hos journalistar. Har målrørsla så greidd å få
journalistane med på laget? Vel, langt på veg meiner eg at det ikkje er
tilfelle. Tenk over dette: Mye målstrid har vore strid mellom folk som har
ulike oppfatningar av korleis nynorsken kan eller skal vere. Eg skreiv ein
gong ein artikkel om dei eg kallar ”dei personleg nynorske”, om dei som
liksom eig nynorsken, føler dei. Eg trur at denne interne striden i målrørsla,
strevet for å vere ”mest nynorsk”, har vore med på å prege det
inntrykket mange har fått av nynorsken. Nynorsken skil seg jo i
utgangspunktet frå den målforma fleirtalet bruker i skrift, og dermed meiner
eg det er uheldig om ein på død og liv skal gjere nynorsken mest muleg ulik
bokmålet. Forskjellane er der lell! Og etter mi oppfatning er det heilt feil
å la nynorsken låne ord frå ”alle” språk, minus eitt, nemleg bokmål.
Vi
bør ikkje vere redde for at folk bruker ord i nynorsken som dei har i talemåla
sine, og som tilfeldigvis au finst i bokmålet. Nynorsken er til for
brukarane, og må vere tilpassa brukarane. Dei gode, lettforståelege
nynorskorda må vi gjerne bruke, men det er ikkje alt i den nynorske
ordskatten som det finst plass for i moderne mediespråk.
Meir
konkret: Alle nynorskbrukarar kan vere med på å fore media med nynorsk.
Alle. Det er nemleg ein kanal for nynorskbruken som lett kan glømmast, og det
er lesarbrevspaltene og andre forum der folk kan sende inn stoff. Dersom VG og
Aftenposten får gode lesarbrev på nynorsk, kan dei hamne på trykk.
Kronikkar og debattinnlegg om aktuelle saker likeså, og det finst ei heil
verd der ute med emne som ein kan skrive om – på nynorsk, ikkje om nynorsk.
Det blir det skrive om lell.
Dersom vi ser på språkklimaet i samfunnet i
dag, er det fleire strømdrag som lever side om side. Det skjer jo også mye
bra! I eksempelvis VG, Dagbladet og
Aftenposten får bokmeldarar skrive nynorsk, og det er meir nynorsk enn for
nokre tiår sia i aviser som Sunnmørsposten og Bergens Tidende, truleg også
Nationen og Vårt Land. Nynorskkjendisar som Are Kalvø, Herborg Kråkevik og
Jon Fosse er ambassadørar for nynorsken, og den splitternye Kanal 24
profilerer seg med nynorsk gjennom Audhild Gregoriusdotter Rotevatn og andre
medarbeidarar.
Dei
namna eg har nemnt, er eksempel på menneske som har fått seg posisjonar, og
som krev å få bruke nynorsk i dei posisjonane. Det blir jo sagt at kvinner må
vere flinkare enn menn om dei skal markere seg på område der menn
tradisjonelt har dominert. Det er nok noko liknande med nynorskbrukarar au. Vi
må vere gode i det vi driv på med, og helst litt betre enn andre. Om vi er
det, er ei anna sak, men det er uansett viktig for framtida til nynorsken i
media at det finst flinke folk der som bruker nynorsken, og syner kva for eit
godt språk det er. Dersom nynorsken skal arbeidast inn i dei riksavisene som
ikkje tillet at journalistane bruker nynorsk i dag, må det vere med dyktige
menneske som argumenterer godt for at dei uttrykkjer seg best på nynorsk.
Andre
viktige arenaer
Ei
anna side ved medieverda vil eg au nemne – informasjon og reklame. Eg er sjølvsagt
klar over forskjellen mellom å informere om trygdeordningar og å reklamere
for syltety, men poenget er at nokon må gjere det. Og i båe desse bransjane
er det behov for folk som bruker nynorsk. Når det er for lite materiell på
nynorsk i det offentlege, kjem det ikkje støtt av motvilje, men av at det
ikkje finst kompetente folk til å lage det. Skal næringslivet, for eksempel
turistnæringa, marknadsføre seg på nynorsk, trengst det kreative
nynorsksjeler i reklamebyråa.
Sia
vi ser at ein del bedrifter dei siste åra bevisst har valt å marknadsføre
seg på nynorsk, og ein i tillegg har mange, store kjeder med butikkar i
nynorskområde, skulle det også kunne gå an å få eit nynorsk
underhaldnings- og aktualitetsmagasin til å gå rundt. Nynorsken manglar
Hjemmet og Se og Hør, men nynorskbrukarane er da like interesserte som andre
i å lese om kjendisar, helse, reisemål og krimstoff som andre! Ein
vekebladliknande publikasjon på nynorsk hadde fylt eit stort hol i den
nynorske medieverda.
Avrunding
Dersom
nynorsk kan brukast til alt, så må det visast. Det trengst økonomi-,
sports- og underhaldningsjournalistar som nyttar nynorsk, og på same måten
– det blir ikkje skapt dokumentarar og spelefilmar på nynorsk berre ved
vedtak, nokon må ha ønske om å gjere det. Fyll institusjonane! Fyll
rollene! Ikkje for nynorsken si skuld, men med nynorsk.
Eg
trur ikkje at det går an å vedta meir nynorsk, slik som samfunnsånda er nå,
men det ser faktisk ut til å vere muleg å vedta det motsette. Likevel er
ikkje arbeidet for meir nynorsk i media nokon håplaus kamp. Ved å byggje nye
alliansar, ved å syne nynorsken som eit smidig og elegant, moderne språk,
ved å vere dyktige på ulike fagfelt og ved å bruke nynorsk der ein er, kan
vi vere med på å gje nynorsken fleire bruksområde og fleire kanalar i
mediesamfunnet. Ja, det går an, og det trengst. Vi kan ikkje berre rope på
staten eller lite på vedtak som kan endrast av politikarar. Framover er det
viktigaste arbeidet det nynorskbrukarar gjer sjølve.
Kjelder
og bakgrunnslitteratur:
Diverse
frå www.dagensmedier.no og www.mediebedriftene.no
mars 2004
Sande,
Øystein: Aviser på nynorsk. Arbeidsrapport. Møreforsking/Høgskulen
i Volda 2000
Skjerdal,
Terje: Med drahjelp frå Hagen. Kringom 1/2004
Vestad,
Jon Peder: Vil media ha folk som bruker bokmål? Synsing i Magasinett,
2003 (www.magasinett.no)
Vestad,
Jon Peder: Den nynorske etnisiteten. Syn og Segn, 2/2002
Av Jon Peder
Vestad
Noko
omarbeidd utgåve av tale for landsmøtet til Norsk målungdom 17. mars 2004.
Lagt ut på nettet 21. april 2004 |
