Stel seniorane alderdommen?

Nokre veker før ei pen samling kjende menneske hausten 2002 lærte nordmenn at ein er gammal – senior – alt når ein er femti, kom dette spørsmålet: ”Er det noen regler --- på hva vi skal kalle de modneste? Når ble gammel "stygt" istedenfor å bety erfaren o.l.?” Dette er eit svar.

Det finst nok inga liste over kva slags ord vi kan bruke om folk som ikkje lenger er direkte unge. Men vi skal sjølvsagt vise respekt for dei vi omtaler. Samstundes må vi hugse at eldre eller gamle ikkje er noka einsarta gruppe, og det nokon synest er greitt, kan verke frekt for andre. Det må vere heilt i orden å snakke om både eldre og gamle, og det er fyrst og fremst samanhengen som gjer at det eine eventuelt kan verke belastande eller støytande.

Når vi er usikre på om vi kan bruke ord som gammal eller eldre, heng det saman med verdiar utafor språket. Hos oss assosierer mange alderdom med helseproblem, institusjonar, senilitet osv., og kanskje har ein del også dårleg samvit overfor dei eldre. Det å vere gammal og omtale gamle som gamle, kan nok vere (på veg til å bli) eit tabu, dessverre. Vi prøver å finne ord som forskjønner eller iallfall ikkje skjemmer ut det/dei vi snakkar om. Men uansett kva ord vi bruker, så risikerer vi at dei etter kvart får eit preg av det vi prøver å unngå. ”Fine”, ferske ord greier ikkje åleine å rydde ut fordommar.

Dei aller siste åra har vi sett at ein snakkar om seniorar, og det er tydelegvis "rett" no ei stund. Ordet  er komparativ av senex, og tyder ’eldre’. Og den som er eldre, er støtt eldre enn – det er altså eit ord som kan vise til folk i ulike aldrar, alt etter situasjonen. I næringslivet kan ein temmeleg kjapt bli senior-ditt-og-datt, særleg i unge bransjar, og det er ikkje uvanleg med seniorar i 30-åra. I denne samanhengen viser ordet ’senior’ til at eit menneske har lang erfaring, og er ikkje knytt til alder. ”Senioropprørarane” blandar alder og erfaring, og kan sjølvsagt gjere det. Dei som driv med det dei kallar ”seniorsaka” er frå femti år og oppover, mange var i tjueåra i 1968, og har vel på mange måtar prøvd å vere så ungdommelege som mogleg. Dei yngste av desse seniorane vil neppe like å bli kalla gamle, og er det heller ikkje. Dei er middelaldrande. Men når dei da i praksis erstattar omgrepet ’gammal’ med ’senior’, flyttar dei grensa for å vere gammal nedover. Men det ordet – gammal – bør vi ikkje bruke… Når dei middelaldrande no skal vere seniorar eller gamle, kva da med dei som er gamle? Er dei oldingar?

Omgrepet ’senior’ forkludrar alderdomsomgrepet. Det varierer nok når menneske vil kalle seg sjølv gamle, men ved fylte sytti ser nok dei aller fleste seg som gamle. I eldre tid (!) var livsløpet og levealderen her i landet annleis enn no, men det er ei anna sak. Folk i femtiåra som reknar seg som gamle no, er litt kjapt ute. Dei tek alderdommen frå dei som verkeleg er gamle.

Senior er eit greitt ord å bruke, det inneheld noko respektfullt og solid – enno.

Men også omgrepet ’senior’ kan vere like utsett for slitasje som andre ord med ein viss motesvip. Ordet ’senior’ kan a) fort bli ei moteplage, og b) det er iallfall ikkje meir presist enn gammal, eldre osv. Og c): Den respekten som ordet har no, treng ikkje vere slitesterk. Det skader altså ikkje å snakke om gamle folk, eldre folk, folk godt oppe i åra, aldrande menneske, eldrebølgja og alderdom. Og seniorar, innimellom. 

Av Jon Peder Vestad

Lagt ut på nettet 19. september 2002